Wygasimy odruch i problemy znikną.

Widzimy niezintegrowany odruch i trudności u dziecka — wystarczy go wygasić, a deficyty przepadną.

Hmm, naprawdę?

Od lat, poniekąd słusznie, rozwój ruchowy dziecka tłumaczy się przede wszystkim dojrzewaniem układu nerwowego. Mózg dojrzewa, wyższe struktury przejmują kontrolę nad ruchem, a odruchy potrzebne niemowlęciu są stopniowo hamowane i zastępowane bardziej dojrzałymi reakcjami.

Dzisiaj wiemy, że ruch dziecka nie rozwija się wyłącznie dlatego, że wraz z upływem czasu kolejne piętro układu nerwowego włącza światło — postępująca mielinizacja dróg nerwowych zapala latarnie, oświetlając równiutki asfalt trzypasmówek i chowając w cień stare, szutrowe ścieżki rządzone przez odruchy.

Nie tylko czas, ale i czynniki środowiskowe mają wpływ na ten proces. Roboty drogowe nie robią się przecież same. Do budowy autostrad trzeba ekip remontowych. Nie wystarczy postawić zakaz wjazdu na szutrówkę. Dojrzalsze zarządzanie aktami ruchowymi powstaje w wyniku współpracy mózgu, układu sensorycznego, mięśni, biomechaniki ciała, środowiska, doświadczenia i wyzwań, które dziecko próbuje rozwiązać.

Układ nerwowy organizuje się w ciągłym działaniu i wyzwaniach. Sposób myślenia, w którym niezintegrowany odruch staje się głównym problemem dziecka, a jego wielokrotne „wygaszanie” poprzez powtarzanie określonego ruchu/ćwiczenia... coś to podejrzane.

Nie mylimy objawu z przyczyną?

Przetrwały odruch może nam przecież powiedzieć coś bardzo ważnego o organizacji układu nerwowego dziecka. Może być kontrolką na desce rozdzielczej. Kontrolka mówi, że warto zajrzeć pod maskę. Ale naprawianie samochodu nie polega na wykręceniu kontrolki.

Kontrolka nie jest silnikiem.

Zmniejszenie reakcji odruchowej w badaniu nie oznacza jeszcze automatycznie, że dziecko lepiej utrzyma równowagę, sprawniej wejdzie po schodach, złapie piłkę, ubierze spodnie czy pobiegnie za kolegą.

Czy chcemy integrować odruch, czy chcemy zwiększać kompetencje dziecka?

Lepiej postawić dziecko przed takim problemem ruchowym, który będzie wymagał stworzenia nowej odpowiedzi. Dać mu zmianę pozycji, niestabilność, opór, rotację, przyspieszenie, konieczność podparcia, zaplanowania ruchu. Nie wykonywać odpowiedzi za jego układ nerwowy, tylko stworzyć sytuację, w której to ono musi tę odpowiedź znaleźć, wytworzyć reakcję adaptacyjną.

Tu jest przestrzeń dla dojrzewania układu nerwowego — nie w bezmyślnym powtarzaniu ruchu dlatego, że taki ruch „wyłącza odruch”, ale w tysiącach sensownych doświadczeń, podczas których dziecko coraz sprawniej rozwiązuje problemy ruchowe.

W ten sposób stwarzamy warunki do dojrzewania.

Tak właśnie — na zajęciach dziecko powinno dostawać warunki do dojrzewania, nie tylko „wygaszać” odruch. Może dojrzalszy układ nerwowo-mięśniowy żadnego wygaszania odruchów nie będzie już potrzebował...

Nawet jeśli widzę ATOS czy inny wzorzec, nie muszę robić z jego wyniku głównego celu terapii. Samo obniżenie ekspresji odruchu nie jest równoznaczne z nabyciem kompetencji, a terapia potrzebuje funkcjonalnego celu, aktywności i rzeczywistego uczenia motorycznego.

American Occupational Therapy Association w swoich rekomendacjach Practice Smart zwraca uwagę, żeby nie stosować programów integracji odruchów u osób z przetrwałymi odruchami pierwotnymi bez wyraźnego związku z efektami funkcjonalnymi. Sama obecność przetrwałego odruchu nie oznacza jeszcze zaburzenia funkcji, a celem terapii nie powinien być wynik testu odruchu oderwany od codziennego funkcjonowania dziecka.

Dla dociekliwych:

Franchak J.M., Adolph K.E. (2024), An update of the development of motor behavior, WIREs Cognitive Science, 15(6), e1682.

Jackman M. i wsp. (2022), Interventions to improve physical function for children and young people with cerebral palsy: international clinical practice guideline, Developmental Medicine & Child Neurology, 64(5), 536–549.